Pisolithus arrhizus
⚠ Informacja o jadalności ma charakter wyłącznie edukacyjny. Przed spożyciem każdy grzyb musi ocenić uprawniony grzyboznawca (np. w sanepidzie). Więcej w regulaminie.
Owocniki mają kształt nieregularnej bulwy, maczugi, gruszki lub kulistego worka, zwężonego ku dołowi w zwykle zakopany w piasku, trzonopodobny „pseudotrzon”. Z wierzchu są nierówne, często poorane i pogniecione. Młode okazy mają gładką, cienką, matową okrywę (perydium) w barwach ochrowych, żółtobrunatnych lub brudnobrązowych, nierzadko z ciemniejszymi, rdzawymi lub oliwkowobrązowymi plamami. Średnica części główkowatej wynosi zwykle ok. 4–12 cm. Wiekiem okrywa staje się krucha i pęka, zwłaszcza od wierzchołka, a następnie kruszy się i odsłania wnętrze. Dolna część owocnika bywa wtopiona w podłoże i splątana z piaskiem oraz grzybnią w żółtawe lub brunatne sznury. Wnętrze (gleba) to najbardziej charakterystyczna cecha gatunku: składa się z licznych drobnych, zaokrąglonych lub kanciastych komór (perydiol) wielkości ziarna ryżu lub grochu, zanurzonych w galaretowatej, ciemnej macierzy. Przypomina to „ziarna fasoli” lub „jajeczka” w masie. Komory są początkowo jasne (kremowobiałe, żółtawe), później brązowieją i dojrzewają od góry ku dołowi. Po dojrzeniu rozpadają się na oliwkowobrunatny, sypki pył zarodników, który wysypuje się z popękanej okrywy, podczas gdy podstawa może jeszcze zawierać niedojrzałe komory. Brak blaszek, rurek i typowego trzonu; owocnik ma konsystencję początkowo twardawą, potem miękką i kruchą. Od podobnych kulistych grzybów odróżnia go przede wszystkim budowa wnętrza z komorami w galaretowatej masie oraz brak jednolitej, ciemnofioletowej gleby jak u twardziaków. Nazwa Pisolithus pochodzi od greckich słów oznaczających „groch” i „kamień” i nawiązuje do wyglądu komór, a nazwa „arrhizus” (bez korzeni) do braku wyraźnych ryzomorf. Gatunek jest ceniony w leśnictwie, ponieważ tworzy ektomikoryzę i bywa stosowany do inokulacji sadzonek drzew na terenach zdegradowanych, np. na hałdach i glebach ubogich. W Polsce jest grzybem rzadkim, spotykanym głównie na suchych, piaszczystych, ubogich glebach.
Rośnie na ubogich, suchych, piaszczystych glebach, na wydmach, poboczach dróg, skrajach borów sosnowych i nasadzeniach sosnowych, a także na terenach przekształconych, takich jak hałdy, żwirownie i tereny poprzemysłowe. Tworzy ektomikoryzę głównie z sosną zwyczajną. Owocniki pojawiają się od późnego lata do jesieni, zwykle od sierpnia do października, po cieplejszych i wilgotniejszych okresach. Występuje głównie na niżu i jest w kraju rzadki, o rozproszonych stanowiskach.
Tęgoskór cytrynowyCalvatia utriformisPurchawka chropowataTęgoskór brodawkowany
Można go pomylić z twardziakami (Scleroderma), zwłaszcza z twardziakiem pospolitym, ale u nich gleba jest jednolita, twarda, szarofioletowoczarna i bez wyraźnych komór w galaretowatej masie, a okrywa jest gruba, łuskowata i twarda. Młode, nierozwinięte purchawki (Lycoperdon, Calvatia) mają jednorodną białą glebę bez komór i rosną zwykle na bardziej żyznych glebach. Różni się też pseudotrzonem z piaskiem i kształtem bulwiastym lub maczugowatym. Z uwagi na możliwość pomyłki z trującymi twardziakami nie należy go zbierać do jedzenia.
Autor opisu: Miłosz Admin