GBIF.org via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Czasznica olbrzymia

Calvatia gigantea

Jadalny

⚠ Informacja o jadalności ma charakter wyłącznie edukacyjny. Przed spożyciem każdy grzyb musi ocenić uprawniony grzyboznawca (np. w sanepidzie). Więcej w regulaminie.

Sezon: lip–lis
Taksonomia: Fungi (grzyby) › Basidiomycota (podstawczaki) › Agaricomycetes (pieczarniaki) › Agaricales (pieczarkowce) › Lycoperdaceae (purchawkowate) › Calvatia (czasznica)

Czasznica olbrzymia to jeden z największych grzybów z rodziny pufbalek występujących w Polsce i na świecie. Owocnik ma kształt kulisty, elipsoidalny lub nieregularny, dorastający do ogromnych rozmiarów — średnica 20–80 cm, niekiedy nawet ponad metr. Powierzchnia młodych owocników jest gładka, biała lub kremowa, pokryta cienką kutykulą, która z wiekiem wyblakła i może przybierać odcienie brązowe lub szare. W dolnej części owocnika znajduje się charakterystyczne, wciśnięte miejsce przyczepu do podłoża, czasem przypominające ślad po pięściu. Wewnątrz mieści się gęsta, początkowo biaława gleba (hymenofor zredukowany do torebki zarodnikowej), która dojrzewając zmienia barwę na żółtą, następnie oliwkowąbrązową. Gdy owocnik całkowicie dojrzeje, górna część rozpada się nieregularnie, tworząc naturalne otworze, przez które wysypują się miliardy drobnych zarodników w postaci charakterystycznego żółtobrązowego pyłu. Czasznicę olbrzymią rozpoznaje się przede wszystkim po ogromnych rozmiarach, białej barwie w okresie młodości i zaokrąglonym kształcie. Od podobnych gatunków, takich jak Calvatia utriformis (czasznica gruszkowata) czy Lycoperdon perlatum (purchawka perłowata), odróżnia ją zdecydowanie większy rozmiar — nawet najwększe okazy pozostałych pufbalek osiągają średnicę do 15 cm. Owocnik nie ma siateczki (peridium zewnętrzne), która obecna jest u algunos podobnych gatunków. Charakterystyczne jest również miejsce przyczepu do podłoża i postępujące od góry rozpady peridium. Nazwa rodzajowa Calvatia pochodzi od łacińskiego słowa calvus, oznaczającego 'łysy', zaś epiteton gatunkowe gigantea podkreśla imponujące rozmiary. W tradycji anglosaskiej i skandynawskiej gatunek nosi nazwę 'Giant Puffball' i cieszy się popularnością jako grzybek jadalny. Czasznica olbrzymia pojawiała się w opowieściach i mitach jako zjawisko niezwykłe — jej nagłe pojawienie się na polach czy łąkach przypisywano czasem działaniom nadprzyrodzonym.

Cechy rozpoznawcze

Barwa kapeluszaBiałyKremowyBrązowy

Postać owocnika: Kulisty (purchawka)
Hymenofor: Gleba (wnętrze owocnika)
Wysyp zarodników: Oliwkowy
Średnica kapelusza: 20–80 cm
Pierścień: Nie
Pochwa (bulwa): Nie
Mleczko po przekrojeniu: Nie
Zmiana barwy miąższu: Miąższ zmienia się z białego na żółtawy, następnie na żółtobrązowy wraz z dojrzewaniem zarodników, zmiana jest stopniowa i konsekwentna z wiekiem owocnika.
Zapach i smak: Zapach słaby, niecharakterystyczny; smak nie jest rozpoznawalny bez kosztowania.
Podłoże: Gleba, Ściółka
Sposób odżywiania

Siedlisko

Las iglastyLas liściastyLas mieszanySkraj lasu / polanaŁąka/pastwisko

⚠ Uwaga na pomyłki

Calvatia utriformis Purchawka chropowata Bovista nigrescens

Czasznicę olbrzymią można pomylić z młodymi owocnikami innych pufbalek, zwłaszcza Calvatia utriformis (gruszkowata, dniejsza — do 15 cm) czy Lycoperdon giganteum (syn. starsze określenie), jednak żaden z tych gatunków nie osiąga jej gigantycznych wymiarów. Niektóre osobniki, zwłaszcza młode, mogą być mylone z owocnikami rodzaju Bovista, ale te są znacznie mniejsze (2–8 cm). Owocniki Phaeolus schweinitzii (jeżówka kasztanowata) również są duże, ale mają wyraźną strukturę porów i inną barwę. Niebezpieczeństwo może stanowić pomylenie z białymi pufbalkami zawierającymi LSD-podobne alkaloidy (np. Amanita virosa na bardzo wczesnym etapie), choć czasznica olbrzymia ma wyraźnie inną strukturę i brak zalążków w młodości.

Źródło zdjęcia: GBIF.org via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Autor opisu: Miłosz Admin