Chase Mathey via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Purchatnica piaskowa

Pisolithus arhizus

Niejadalny

⚠ Informacja o jadalności ma charakter wyłącznie edukacyjny. Przed spożyciem każdy grzyb musi ocenić uprawniony grzyboznawca (np. w sanepidzie). Więcej w regulaminie.

Sezon: lip–paź
Taksonomia: Fungi (grzyby) › Basidiomycota (podstawczaki) › Agaricomycetes (pieczarniaki) › Boletales (borowikowce) › Sclerodermataceae (tęgoskórowate) › Pisolithus (purchatnica)

Purchatnica piaskowa tworzy owocniki o nieregularnie kulistym, bulwiastym, maczugowatym lub gruszkowatym kształcie, zwykle zwężone ku podstawie w gruby, pozorny trzon, często częściowo zagłębiony w podłożu. Część główna ma zwykle 4–15 cm średnicy, a całość bywa wysoka do kilkunastu cm. Powierzchnia (perydium) jest gładka, cienka i delikatna, początkowo żółtawa, ochrowa lub oliwkowobrązowa, później brudnobrązowa do ciemnobrunatnej, często z plamami i nierównościami. Z wiekiem zewnętrzna osłona pęka i kruszy się od góry, uwalniając zarodniki. Wnętrze owocnika (gleba) jest bardzo charakterystyczne: złożone z mnóstwa drobnych, odrębnych komórek (perydioli) osadzonych w żelatynowatej, ciemnej macierzy. Młode komórki są żółtawe, w dojrzewających owocnikach przebarwiają się na ochrowe, oliwkowe, a potem brunatne. Dojrzewanie postępuje od góry ku dołowi, więc w jednym okazie obecne są jednocześnie strefy jasne u podstawy i ciemne, pylące w górnej części. Podstawa owocnika jest zwykle twardsza, bezzarodnikowa, ciemna i zbita, zakończona grubymi chyfami (sznurami grzybni) wnikającymi w podłoże. Zarodniki są brunatne, kuliste, kolczaste. Gatunek odróżnia się od innych purchawek i tęgoskórów budową wnętrza (komórki w żelu, nie jednolity proszek) oraz brakiem typowego trzonu z blaszkami czy rurkami. Jest to grzyb ektomikoryzowy, często występujący na glebach ubogich, piaszczystych, zdegradowanych, np. na hałdach, obrzeżach dróg i terenach pokopalnianych, gdzie wykazuje dużą tolerancję na zanieczyszczenia, suszę i wysoką temperaturę gleby. Z tego powodu stosowany jest w leśnictwie do inokulacji sadzonek drzew w rekultywacji. Nazwa rodzajowa pochodzi od greckich słów pisos ‘groch’ i lithos ‘kamień’, nawiązując do wyglądu komórek w glebie; nazwa arhizus oznacza ‘bez korzenia’. W Polsce występuje rzadko i lokalnie, głównie w miejscach ciepłych i suchych.

Cechy rozpoznawcze

Barwa kapeluszaBrązowyŻółtyCzarny

Postać owocnika: Kulisty (purchawka)
Hymenofor: Gleba (wnętrze owocnika)
Wysyp zarodników: Brązowy
Średnica kapelusza: 4–15 cm
Wysokość trzonu: 3–10 cm
Pierścień: Nie
Pochwa (bulwa): Nie
Mleczko po przekrojeniu: Nie
Zmiana barwy miąższu: Miąższ (gleba) po przekrojeniu nie zmienia barwy w sposób istotny; wnętrze składa się z licznych komór (perydioli) początkowo jasnych, z wiekiem ciemniejących od żółtej do brunatnej, po czym zamieniających się w brunatny proszek zarodników.
Zapach i smak: Zapach niewyraźny do lekko stęchłego, u starszych okazów nieprzyjemny, przypominający gnijącą ziemię lub gumę; smak nie jest istotną cechą rozpoznawczą.

Siedlisko

Las iglastySkraj lasu / polanaLas mieszany

Rośnie na ubogich, piaszczystych lub żwirowych, dobrze nasłonecznionych glebach, na skrajach lasów sosnowych i mieszanych, przy drogach, na wydmach, nasypach, hałdach i terenach przekształconych. Tworzy ektomikoryzę głównie z sosną, a także z brzozą i innymi drzewami. Owocniki pojawiają się od lata do jesieni (zwykle lipiec–październik), zwłaszcza w ciepłe sezony po opadach. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, spotykanym głównie na niżu.

⚠ Uwaga na pomyłki

Tęgoskór cytrynowy Purchawka chropowata Tęgoskór kurzawkowy Tęgoskór brodawkowany

Można pomylić z tęgoskórami (Scleroderma spp.), które mają jednolitą, ciemną, początkowo zbitą glebę bez wyraźnych komórek i grubszą, często łuskowatą skórkę. Od purchawek (Lycoperdon) odróżnia się budową wnętrza z komórkami w żelu oraz brakiem białej, jednolitej gleby w młodości. Przekrój pozwala na pewne rozpoznanie.

Źródło zdjęcia: Chase Mathey via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Autor opisu: Miłosz Admin