Michel Langeveld via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Łysak plamistoblaszkowy

Gymnopilus penetrans

Niejadalny

⚠ Informacja o jadalności ma charakter wyłącznie edukacyjny. Przed spożyciem każdy grzyb musi ocenić uprawniony grzyboznawca (np. w sanepidzie). Więcej w regulaminie.

Sezon: sie–lis
Taksonomia: Fungi (grzyby) › Basidiomycota (podstawczaki) › Agaricomycetes (pieczarniaki) › Agaricales (pieczarkowce) › Hymenogastraceae (podziemniczkowate) › Gymnopilus (łysak)

Łysak plamistoblaszkowy tworzy średniej wielkości owocniki o typowym pokroju: kapelusz o średnicy zwykle 2–7 cm, w młodości półkulisty lub szeroko wypukły, później płasko rozpostarty, często z niskim, tępym garbkiem. Powierzchnia jest sucha, gładka lub delikatnie włókienkowata, u młodych okazów bywa drobno oprószona. Barwa jest żółtobrązowa, pomarańczowobrązowa, ochrowa do rdzawobrązowej, zwykle ciemniejsza na środku, a brzeg jaśniejszy, żółtawy i początkowo lekko podwinięty. Hymenofor tworzą gęste blaszki przyrośnięte do trzonu, czasem z lekkim ząbkiem. Młode są kremowożółte lub jasnożółte, z wiekiem stają się ochrowe, a następnie rdzawobrązowe. Dojrzewające blaszki są często wyraźnie plamiste, z ciemniejszymi rdzawymi nakrapianiami, od których pochodzi polska nazwa gatunku. Wysyp zarodników ma barwę rdzawobrązową. Trzon jest walcowaty, prosty lub lekko zgięty, włóknisty, żółtawy do brązowawego, ku dołowi ciemniejszy, u podstawy z białawą grzybnią. Zwykle nie ma pierścienia, czasem u młodych okazów widoczne są nikłe, włókniste resztki zasnuwy. Miąższ jest żółtawy, jędrny, włóknisty w trzonie i bardzo gorzki. Do rozpoznania ważne są: wzrost na drewnie iglastym lub na jego resztkach, gorzki smak, brak pierścienia oraz plamiste blaszki. Nazwa rodzajowa Gymnopilus oznacza „nagi kapelusz”, a epitet penetrans nawiązuje do wnikania grzybni w podłoże, zwłaszcza w drewno. Gatunek bywa spotykany w lasach sosnowych i świerkowych na pniakach, gałęziach, igliwiu oraz zbutwiałych resztkach drewna.

Cechy rozpoznawcze

Barwa kapeluszaŻółtyPomarańczowyBrązowy

Postać owocnika: Kapelusz z trzonem
Hymenofor: Blaszki
Przyrośnięcie blaszek: Przyrośnięte
Wysyp zarodników: Brązowy
Średnica kapelusza: 2–7 cm
Wysokość trzonu: 3–8 cm
Pierścień: Nie
Pochwa (bulwa): Nie
Mleczko po przekrojeniu: Nie
Zmiana barwy miąższu: Miąższ nie zmienia wyraźnie barwy po przekrojeniu; pozostaje żółtawy do bladożółtego, a w starszych owocnikach może z wiekiem lekko brunatnieć.
Zapach i smak: Zapach słaby, nieswoisty, lekko grzybowy lub nieco korzenny; smak bardzo gorzki, co jest cechą charakterystyczną rodzaju.

Siedlisko

Las iglastyLas mieszanyMartwe drewno/pniaki

Rośnie w lasach iglastych i mieszanych, najczęściej na pniakach, leżących gałęziach, zbutwiałym drewnie sosny i świerka, a także na silnie rozłożonym drewnie zagrzebanym w ściółce. Owocniki występują pojedynczo lub w grupach, często w miejscach wilgotnych i półcienistych. W Polsce pojawia się głównie od późnego lata do jesieni, zwykle od sierpnia do listopada, po okresach deszczowych. Spotykany jest od niżu po niższe partie gór.

⚠ Uwaga na pomyłki

Łuskwiak zmienny hełmówka jadowita Łysak wspaniały Łysak drobnołuskowy Łysak ciemnotrzonowy

Można go pomylić z innymi łysakami, zwłaszcza z łysakiem ostrym (Gymnopilus sapineus) oraz łysakiem rdzawoblaszkowym, a także z niektórymi drobnymi włóknistymi grzybami o rdzawym wysypie. Łysaki odróżnia gorzki smak i wzrost na drewnie. Nie należy go mylić z jadalnymi gąskami, opieńkami ani z kisielnicami, ponieważ część podobnych drewnożernych grzybów jest trująca. Łysak ognisty i inne gatunki z pierścieniem różnią się obecnością pierścienia lub większymi owocnikami. Przy rdzawym wysypie zarodników trzeba też brać pod uwagę trujące zasnuwy i hełmówki.

Źródło zdjęcia: Michel Langeveld via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Autor opisu: Miłosz Admin