Peter de Lange via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Twardzioszek przydrożny

Marasmius oreades

Warunkowo jadalny

⚠ Informacja o jadalności ma charakter wyłącznie edukacyjny. Przed spożyciem każdy grzyb musi ocenić uprawniony grzyboznawca (np. w sanepidzie). Więcej w regulaminie.

Sezon: maj–lis
Taksonomia: Fungi (grzyby) › Basidiomycota (podstawczaki) › Agaricomycetes (pieczarniaki) › Agaricales (pieczarkowce) › Marasmiaceae (twardzioszkowate) › Marasmius

Kapelusz u młodych owocników jest dzwonkowaty lub stożkowaty, później wypukły, a w dojrzałości rozpostarty z szerokim, tępym garbkiem pośrodku. Osiąga zwykle 2–5 cm średnicy. Powierzchnia jest naga, gładka, matowa, higrofaniczna: w stanie wilgotnym jest czerwonobrązowa, brązowawa lub ochrowobrązowa z widocznym prążkowaniem od strony brzegu, a po wyschnięciu blaknie do kremowej, ochrowej lub barwy skórzanej, często zostaje ciemniejszy środek. Brzeg jest cienki, u starszych egzemplarzy nierówny i falisty. Hymenofor tworzą blaszki rzadkie, szerokie, kremowe lub bladoochrowe, wolne lub prawie wolne, nie zrośnięte z trzonem (często odstają od niego i tworzą wokół trzonu charakterystyczną „strefę”), przeplatane blaszeczkami. Trzon jest cienki, smukły, cylindryczny, pełny, 3–10 cm wysokości i 2–5 mm grubości, jasnokremowy do jasnobrązowego, pokryty drobnym meszkiem, wyjątkowo wytrzymały, giętki, włóknisty i elastyczny, nie łamie się przy zginaniu i skręcaniu, a nie ma pierścienia ani osłony. Miąższ jest cienki, biały do kremowego, elastyczny w kapeluszu i żylasty w trzonie. Zarodniki są białe. Twardzioszek przydrożny słynie z tego, że po przeschnięciu potrafi się „ożywić” po deszczu, odzyskując kształt i barwę, co jest typowe dla rodzaju Marasmius. Owocniki rosną często w tzw. kręgach czarownic, czyli w okręgach lub łukach na trawnikach, co wynika z promienistego wzrostu grzybni; w miejscu kręgu trawa bywa ciemniejsza lub zamiera. Nazwa „oreades” nawiązuje do oread, nimf górskich z mitologii greckiej, a „Marasmius” do greckiego „marasmos” – więdnięcie, usychanie. Odróżnia go połączenie rzadkich, wolnych blaszek, jasnego trzonu bez pierścienia, higrofanicznego kapelusza z garbkiem, zapachu migdałowego oraz typowego siedliska trawiastego.

Cechy rozpoznawcze

Barwa kapeluszaKremowyBrązowyPomarańczowy

Postać owocnika: Kapelusz z trzonem
Hymenofor: Blaszki
Przyrośnięcie blaszek: Wolne
Wysyp zarodników: Biały
Średnica kapelusza: 2–5 cm
Wysokość trzonu: 3–10 cm
Pierścień: Nie
Pochwa (bulwa): Nie
Mleczko po przekrojeniu: Nie
Zmiana barwy miąższu: Miąższ nie zmienia barwy po przekrojeniu ani uszkodzeniu; pozostaje biały lub kremowy.
Zapach i smak: Zapach przyjemny, słodkawy, korzenno-migdałowy (często porównywany do marcepanu lub gorzkich migdałów), o średniej intensywności, szczególnie wyraźny u podsuszonych owocników; smak łagodny, grzybowy, lekko słodkawy.

Siedlisko

Łąka/pastwiskoParki/ogrodySkraj lasu / polana

Rośnie na trawnikach, łąkach, pastwiskach, poboczach dróg, w parkach, ogrodach i na skrajach lasów, na glebach próchnicznych, raczej umiarkowanie wilgotnych i otwartych, w pełnym słońcu lub lekkim zacienieniu. Jest saprotrofem rozkładającym martwe korzenie traw i ściółkę trawiastą, często tworzy kręgi lub łuki. Spotykany od niżu po niższe partie gór. Owocnikuje od maja do listopada, najobficiej latem i wczesną jesienią po okresach opadów, gdy po deszczu następują ciepłe dni.

⚠ Uwaga na pomyłki

Clitocybe rivulosa Clitocybe dealbata Marasmius collinus Hygrophorus pratensis Łysostopek pospolity

Najgroźniejszym sobowtórem jest dość mały i niepozorny dymkowiec lub lejkówka Clitocybe rivulosa (lejkówka biaława, Clitocybe dealbata), zawierająca muskarynę i rosnąca również na trawnikach i łąkach. Ma jednak blaszki zbiegające po trzonie, gęstsze, białawe, a nie wolne, kapelusz białawo-szarawy z lekko lejkowatym kształtem, trzon mniej sprężysty, i brak charakterystycznego, zdecydowanie elastycznego trzonu. Podobne bywają też Marasmius collinus (twardzioszek wzgórzowy; bardziej ochrowy, o ostrzejszym zapachu) oraz niektóre płomiennice, hełmówki lub Hygrophorus, a także Collybia i Gymnopus; zwykle mają inne blaszki (gęstsze lub przyrośnięte) i kruchy trzon. Dlatego do zbioru nadają się wyłącznie owocniki pewnie rozpoznane z uwzględnieniem blaszek, trzonu i zapachu.

Źródło zdjęcia: Peter de Lange via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Autor opisu: Miłosz Admin