Grzegorz Górecki via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Jeleniak sarni

Elaphomyces granulatus

Niejadalny

⚠ Informacja o jadalności ma charakter wyłącznie edukacyjny. Przed spożyciem każdy grzyb musi ocenić uprawniony grzyboznawca (np. w sanepidzie). Więcej w regulaminie.

Sezon: sty–gru
Taksonomia: Fungi (grzyby) › Ascomycota (workowce) › Eurotiomycetes › Eurotiales › Elaphomycetaceae › Elaphomyces

Jeleniak sarni tworzy podziemne, kuliste lub nieregularnie bulwiaste owocniki o średnicy zwykle 1,5–4 cm, przypominające niewielkie trufle. Zewnętrzna powierzchnia (perydium) jest pokryta drobnymi, gęsto ułożonymi brodawkami lub ziarnistymi kolcami, przez co wygląda jak szorstka, ziarnista. Barwa jest żółtobrązowa, oliwkowobrązowa do rdzawobrązowej, często z ochrowym lub pomarańczowawym odcieniem; powierzchnia bywa oblepiona cząstkami gleby i otoczona żółtawą grzybnią. Nie ma kapelusza, trzonu ani blaszek – owocnik jest zamknięty (typ klejstotecjum). Perydium jest grube, dwuwarstwowe, twarde i kruche. Na przekroju widać zwartą, cienką warstwę zewnętrzną i grubszą, jasną warstwę wewnętrzną, często z marmurkowatym rysunkiem. W środku znajduje się gleba: u młodych owocników biaława, zbita i watowata, u dojrzałych zamienia się w ciemną, czarnofioletową do prawie czarnej masę zarodników z domieszką włókien (kapilicjum), która łatwo się pyli po przekrojeniu lub pęknięciu. Zarodniki są kuliste, ciemne, z ornamentacją. Cechą rozpoznawczą jest ziarnista powierzchnia w połączeniu z podziemnym występowaniem i zwartym, pylącym wnętrzem, bez wyraźnej struktury trzonu i hymenoforu. Nazwa rodzajowa Elaphomyces pochodzi z greckiego (elaphos – jeleń, myces – grzyb) i nawiązuje do dawnych przekonań, że owocniki wyrastają tam, gdzie jelenie zostawiają ślady lub nasienie; stąd polskie nazwy jeleniak i jeleniak sarni. Owocniki są chętnie zjadane przez zwierzęta leśne (jelenie, sarny, wiewiórki, dziki), które roznoszą zarodniki. Gatunek bywa porażany przez pasożytniczego buławinkę Tolypocladium ophioglossoides (maczużnik jeleniakowy, dawniej Cordyceps ophioglossoides), którego owocniki wyrastają z gleby i łączą się z owocnikiem jeleniaka, co ułatwia jego odnalezienie.

🛡 Ochrona częściowa — nie zrywaj i nie niszcz tego gatunku.

Cechy rozpoznawcze

Barwa kapeluszaŻółtyBrązowyPomarańczowy

Postać owocnika: Inny
Hymenofor: Gleba (wnętrze owocnika)
Wysyp zarodników: Brązowy
Średnica kapelusza: 1.5–4 cm
Pierścień: Nie
Pochwa (bulwa): Nie
Mleczko po przekrojeniu: Nie
Zmiana barwy miąższu: Po przekrojeniu wnętrze (perydium) nie zmienia barwy w sposób istotny; młode owocniki mają jasne, białawe lub różowawe wnętrze, które z wiekiem ciemnieje wraz z dojrzewaniem zarodników.
Zapach i smak: Zapach słaby, ziemisty, lekko grzybowy lub nieco rzepowaty; smaku nie ocenia się, gdyż grzyb jest niejadalny.
Podłoże: Gleba

Siedlisko

Las iglastyLas mieszanyLas liściasty

Występuje w lasach iglastych, mieszanych i liściastych, głównie pod sosną, świerkiem, dębem i bukiem, z którymi tworzy mikoryzę. Rośnie płytko pod ziemią, w warstwie próchnicy i górnej warstwie gleby, zwykle na glebach kwaśnych, piaszczystych i ubogich, od niżu po niższe partie gór. Owocniki można znaleźć niemal przez cały rok, ponieważ są trwałe; najłatwiej znaleźć je latem i jesienią, często dzięki porażającemu je maczużnikowi lub śladom po zwierzętach wygrzebujących je z gleby.

⚠ Uwaga na pomyłki

Tęgoskór cytrynowy Jeleniak myszaty Elaphomyces asperulus Tuber aestivum

Można go pomylić z innymi gatunkami jeleniaków (np. Elaphomyces muricatus, E. asperulus), które różnią się drobniejszą ornamentyką powierzchni i cechami mikroskopowymi zarodników, oraz z truflami (Tuber), które mają wewnątrz marmurkowaną glebę z jasnymi żyłkami, a nie pylącą ciemną masę. Z młodymi owocnikami piestrzenic i purchawek (Scleroderma) można go pomylić, ale twardniaki rosną zwykle na powierzchni gleby, mają grubszą, pękającą okrywę i nie są głęboko zagrzebane.

Źródło zdjęcia: Grzegorz Górecki via GBIF.org — CC BY (wymaga atrybucji)

Autor opisu: Miłosz Admin